Qaarada Aasiya

Taariikhda Aasiya (History of Asia)

Aasiya waa qaarada ugu weyn uguna dadka badan Dunida, waxayna daboolaysaa qiyaastii 30% bedka dhulka meeraha. Waxay hoy u tahay dhaqamo, luqado, diimo, iyo dhaqaale kala duwan. Qaar ka mid ah dalalka ugu dadka badan adduunka sida Shiinaha iyo Hindiya, waxay ku yaalliin Aasiya.

Aasiya waxay leedahay taariikh qani ah, oo leh ilbaxnimo qadiimi ah sida kuwa Mesobotamiya, Dooxada Indus, iyo Shiinaha. Waxay ahayd xudunta ganacsiga iyo isdhaafsiga dhaqanka qarniyo badan, iyadoo Waddada Xariirta ay u adeegto sidii marin ganacsi oo weyn oo isku xira Aasiya iyo Yurub.

Qaaraddu waxay caan ku tahay cuntooyinkeeda kala duwan, oo ka kooban noocyo kala duwan oo dhadhan, udug badan, iyo qaababka karinta. Dhaqamada Aasiya waxa ay wax ku biiriyeen fanka, suugaanta, falsafada,  iyo horumarka sayniska. 

Aasiya waxa kale oo ay ku faantaa qurux muqaaladeeda dabiiciga  ah ee cajiibka ah, oo ay ku jiraan kaymo roobaadka leh xeebo cajiib ah, jaranjaro aad u balaadhan, iyo duurjoogta gaarka ah. Laga soo bilaabo shabeelka Siberian ee Ruushka ilaa Sumatran orangutan ee Indonesia, Aasiya waxay hoy u tahay noocyo badan oo xayawaanno ah oo dabar-go'aya.

Guud ahaan, Aasiya waa qaarad firfircoon oo firfircoon oo bixisa isku dhafka caadooyinka qadiimiga ah iyo horumarka casriga ah, taasoo ka dhigtay qaarad soo jiidasho leh oo adag .

 Waxaan sahamin doonaa 11-ka Xaqiiqo ee ugu sarreeya Aasiya. Laga soo bilaabo duurjoogteeda cajiibka ah ilaa astaamaheeda taariikhiga ah iyo dhaqanka, waxaa jira wax badan oo laga ogaan karo qaaradan gaarka ah.

1.  Juquraafi ahaan qaradan Asia

 Juquraafi ahaan Aasiya waxaa ka xigat dhanka bari Badweynta Baasifiga, Badweynta Hindiyana waxay ka xigtaa dhanka koonfureed, Badweynta Arctic oo dhanka waqooyi ka xigta, waxaana ay isku xirtaa Yurub iyadoo la sii marinayo Eurasia. Qaaraddu waxa ay caan ku tahay muuqaalkeeda juquraafiyeed ee baaxadda leh, oo ay ku jiraan Himalayas, silsiladda buuraha adduunka ugu sarreeya, iyo lama-degaanka Gobi iyo Carabta.

2. cabirka ay kaga fadhido dhulka (Area Asia)

Aasiya waxay dabooshaa bed dhan 49.7 milyan km² (19,189,277 mayl laba jibaaran), taas oo u dhiganta 30 boqolkiiba bedka guud ee dhulka.

 3. Immisa waddan ayaa Aasiya ku yaal?

Dhulkaas waxa ku yaala  51 wadan.

 dalka ugu wey  dhul ahaan waa Ruushka, oo ku fadhiya badka  in ka badan 17 milyan oo km², oo 13 milyan oo km² (77%) ay ku yaalliin Aasiya.

Dalka labaad ee ugu weyn Aasiya waa Shiinaha, oo bedkiisu yahay 9.6 milyan oo km².

Gobolka ugu yarna  waa jasiiradda Maldives oo leh 298 km².

 Laba waddan oo Aasiya ku yaal ayaa badh dhulkooda ka mid ahi dhacaa Yurub waa

Ruushka iyo Turkiga waxay labadan wadanba dhulalkoodu ku kalal yaalaan qaarada  Yurub iyo qaarada  Aasiya.

4. In ka badan 4.7 bilyan oo qof ayaa ku nool qaaraddan

Tani waxay ka dhigaysaa Aasiya qaarada ay ku noolyihiin dadka ugu badan caalamka.

5. Aasiya waxay hoy u tahay ilaa 2,300 oo luqadood

Luqadaha Aasiya ugu badan ee lagaga hadlo waa Shiinaha, Hindi, Indooniisiya, Bengali iyo Jabbaan. Hindigu sidoo kale waa luqadda ugu da'da weyn adduunka.

6. Aasiya waxa jira 12 wadan oo aan bad lahayn

Bad la'aan macnaheedu waa wadamo aan lahayn xeeb sidaas darteed aan ku jirin badda.

 Waddamada aan badda lahayn ee Aasiya waa Armenia, Bhutan, Laos, Nepal, Mongolia, Afghanistan, Azerbaijan, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan iyo Uzbekistan.

 Qaaraddu waxay dabooshaa saddex meelood meel meel oogada dhulka

Tani waxay ka dhigeysaa qaarada ugu weyn adduunka

 7. Aasiya waxa ay leedahay buurta ugu dheer aduunka

Meesha ugu sarreysa ee Aasiya waa Buurta Everest, oo ku taagan 8,848.86 mitir (29,031.7 fee) oo ka sarreysa heerka badda. Waxay ku taal xadka u dhexeeya Nepal iyo Shiinaha (Gobolka Tibet) waana buurta ugu dheer adduunka.

sidoo kale Buurta Everest waa qayb ka mid ah buuraha Himalayas. Himalayas waxay ku baahsan tahay shan waddan oo Aasiya ah; Bhutan, Shiinaha, Hindiya, Nepal, iyo Pakistan.

8. Jasiiradda ugu weyn Aasiya waa Borneo

Borneo oo ku taal Koonfur-bari Aasiya waa jasiiradda saddexaad ee ugu weyn adduunka iyo tan ugu weyn Aasiya.

Jasiiraddu waxay ka tirsan tahay saddex waddan: Malaysia iyo Brunei oo ku yaal waqooyiga iyo Indonesia oo ku taal koonfurta.

Borneo waxay caan ku tahay kaymaha roobka. Xayawaan badan ayaa kaliya ku nool jasiiradan sida Bornean Orangutan.

9. Harooyinka Aasiya ugu waaweyn (Asia's largest lakes)

Harooyinka ugu waaweyn Aasiya waxaa ka mid ah:

1.Badda Caspian: waa harada ugu weyn aduunka marka loo eego bedka sare iyo mugga, waxayna u dhaxaysaa Yurub iyo Aasiya.

2.Harada Baikal: Waa harada ugu qoto dheer uguna da'da weyn adduunka, oo ku taal Siberiya, Ruushka.

3. Badda Aral: Mar ka mid ah harooyinka ugu waaweyn Aasia, waxa ay ku talaa inta u dhaxaysa Kazakhstan iyo Uzbekistan.

4. Harada Balkhash: Waa harada labaad ee ugu weyn Bartamaha Aasiya, waxayna ku taal koonfur-bari Kazakhstan.

5. Harada Van: Waa harada ugu weyn dalka Turkiga, waxayna ku taal bariga dalka.

10. Cimilada Aasiya (asia weather)

Aasiya waxa ay la kulntaa qaabab cimilo oo kala duwan  taas oo ay ugu wacan tahay xajmigeeda balaadhan iyo juqraafiyada kala duwan. Waa kuwan qaar ka mid ah sifooyinka guud ee cimilada gobollada kala duwan ee Aasiya:

1. Bariga Aasiya: Bariga Aasiya, oo ay ku jiraan wadamo badan sida Shiinaha, Japan, iyo Koonfurta Kuuriya, waxay la kulmaan afar xilli oo kala duwan. Guud ahaan xagaagu waa cimilo diiran oo qoyan, halka jiilaalku uu noqon karo qabow, gaar ahaan gobollada waqooyi. Gu'ga iyo deyrta waa xilliyo kala-guur ah oo leh heerkul khafiif ah.

2. Koonfur-bari Aasiya:  Koonfur-bari Aasiya, dalalka ku xeeran sida Thailand, Vietnam, Malaysia, iyo Indonesia, waxay leedahay cimilo kuleyl ah oo gaarta heerkul sare iyo huurka sanadka oo dhan. Waxay la kulmaan xilliyo qoyan iyo kuwo qalalan, oo leh roobab badan inta lagu jiro xilliga xilli roobaadka.

3. Koonfurta Aasiya:  Koonfurta Aasiya, oo ay ku jiraan Hindiya, Sri Lanka, Pakistan, iyo Bangladesh, waxay leedahay cimilo kala duwan. Waxay u dhaxaysaa kulaalayaasha gobollada xeebta ilaa kulaalla-hoosaadka iyo saxaraha u eg meelaha qaar ee gudaha ah. Roobab waaweyn ayaa ay helaan wadamadan ku yaala koonfurta Aasiya, waxa ayna da'aan roobabkani xiliyada  qoyan.

4. Aasiyada Dhexe:  Aasiyada Dhexe, oo ay ku jiraan wadamada sida Kazakhstan, Uzbekistan, iyo Turkmenistan, waxay leedahay cimilo xilliga xagaaga kulayl ah iyo jiilaal qabow. Waxay la kulmaa heerkul balaadhan oo kala duwan, laga bilaabo xagaaga ilaa  jiilaalka, oo leh roobab xaddidan.

5. Bariga Dhexe: Bariga Dhexe, oo ay ku jiraan wadamada sida Sacuudi Carabiya, Iran, iyo Ciraaq, waxay leeyihiin cimilo u badan oomane ama saxare. Xagaaga ayaa aad u kulul, halka jiilaalku qabow yahay. Roobabka ayaa ah kuwo xadidan, iyadoo meelaha qaar ay ka da'een roobab xooggan oo marmar ah.

6. Siberiya iyo Waqooyiga Aasiya: Gobollada waqooyi ee Aasiya, oo ay ku jiraan Siberiya, Mongolia, iyo qaybo ka mid ah Ruushka, waxay leeyihiin cimilo aad u hooseysa  iyo dabaylo. Jiilaalkuna aad buu u qabow yahay, iyadoo heerkulku  hoos u dhaco ilaa uu gaadho heer uu  barafka da'o, halka xagaaguna uu yahay mid gaaban oo qabow.

Waxaa muhiim ah in la ogaado in kuwani yihiin kuwo guud, iyo xaaladaha cimilada gaarka ah way ku kala duwanaan karaan gobol kasta. Isbeddelka cimilada iyo arrimaha juqraafiyeed ee maxalliga ah ayaa sidoo kale saameyn ku yeelan kara qaababka cimilada qaybaha kala duwan ee Aasiya.

11. Duurjoogta Aasiya

Aasiya waxay hoy u tahay xayawaanno duurjoog ah oo qani ah. Qaar ka mid ah noocyada caanka ah waxaa ka mid ah shabeelka Bengal, panda weyn, maroodiga Aasiya, shabeel barafka, panda cas, masduulaagii Komodo, wiyisha Hindiya, tapir Malayan, orangutan, iyo orso madow ee Aasiya. Xayawaannadani waxay soo bandhigaan kala duwanaanshaha nooleyaashan  xusida mudan ee qaaraddan cajiibka ah.

12. Liiska wadamada Aasiya(List of Asian countries)

No	Country	Population  (2023)	Land Area   (Km²)	Density  (P/Km²)
1	India	1,428,627,663	2,973,190	470
2	China	1,425,671,352	9,388,211	152
3	Indonesia	277,534,122	1,811,570	150
4	Pakistan	240,485,658	770,880	295
5	Bangladesh	172,954,319	130,170	1,286
6	Japan	123,294,513	364,555	344
7	Philippines	117,337,368	298,170	376
8	Vietnam	98,858,950	310,070	312
9	Iran	89,172,767	1,628,550	54
10	Turkey	85,816,199	769,630	109
11	Thailand	71,801,279	510,890	140
12	Myanmar	54,577,997	653,290	82
13	South Korea	51,784,059	97,230	533
14	Iraq	45,504,560	434,320	98
15	Afghanistan	42,239,854	652,860	60
16	Saudi Arabia	36,947,025	2,149,690	17
17	Uzbekistan	35,163,944	425,400	79
18	Yemen	34,449,825	527,970	61
19	Malaysia	34,308,525	328,550	101
20	Nepal	30,896,590	143,350	205
21	North Korea	26,160,821	120,410	215
22	Taiwan	23,923,276	35,410	673
23	Syria	23,227,014	183,630	113
24	Sri Lanka	21,893,579	62,710	346
25	Kazakhstan	19,606,633	2,699,700	7
26	Cambodia	16,944,826	176,520	93
27	Jordan	11,337,052	88,780	123
28	Azerbaijan	10,412,651	82,658	124
29	Tajikistan	10,143,543	139,960	68
30	United Arab Emirates	9,516,871	83,600	111
31	Israel	9,174,520	21,640	405
32	Laos	7,633,779	230,800	32
33	Hong Kong	7,491,609	1,050	7,144
34	Kyrgyzstan	6,735,347	191,800	33
35	Turkmenistan	6,516,100	469,930	13
36	Singapore	6,014,723	700	8,443
37	State of Palestine	5,371,230	6,020	834
38	Lebanon	5,353,930	10,230	554
39	Oman	4,644,384	309,500	15
40	Kuwait	4,310,108	17,820	245
41	Georgia	3,728,282	69,490	54
42	Mongolia	3,447,157	1,553,560	2
43	Armenia	2,777,970	28,470	99
44	Qatar	2,716,391	11,610	238
45	Bahrain	1,485,509	760	1,944
46	Timor-Leste	1,360,596	14,870	87
47	Cyprus	1,260,138	9,240	134
48	Bhutan	787,424	38,117	20
49	Macao	704,149	30	22,543
50	Maldives	521,021	300	1,715
51	Brunei Darussalam	452,524	5,270	84

Gabagabo (Conclusion)

Aasiya: Qaarada kala duwan oo leh dhaqamo qani ah, muuqaal qurux badan, iyo dadka ugu badan aduunka oo ku nool iyada ,waxay leedahay taariikh wayn , saameyna ku leh mustaqbalka adduunka.

waxa halkaas aynu ku soo gaba gabaynaynaa mawduuceenii maanta ee qaarada Aasiya wax kaga taataabanay waxa maqaalada bartan aad ka daalacataan idiinla soo socodsiiya Anigoo ah Saamiya crxamaan iyo salma craxmaan.

Hadii aad halkan soo gaadhay waxa aan ku leeyahay mahadsanid ,

Bay dhamaantiinba asxaabta qiimaha leh ee nagu xidhan, hadii aad nagu cusubtahayna soo dhawoow.

samiya craxmaan maxamed